Patron, symbole i merch szkolny
NASZ PATRON - KAZIMIERZ WIELKI TO KRÓL POLSKI W LATACH 1333-1370, OSTATNI PRZEDSTAWICIEL DYNASTII PIASTÓW NA TRONIE POLSKIM.
Przed Kazimierzem Polską rządziło wielu zacnych przodków o znaczących przydomkach Chrobry, Szczodry, Sprawiedliwy czy Pobożny. Jednak tylko jeden polski władca otrzymał przydomek Wielki Kazimierz, syn Władysława Łokietka. Niewątpliwie podkreśla to rangę ostatniego z Piastów i wskazuje na to, że był z jakichś względów wyjątkowy. Dlaczego Wielki? Czy był olbrzymi i umięśniony? A może niezrównany w boju? Na te i inne pytania postaramy się znaleźć odpowiedź.
Czy Kazimierz był wysoki?
Jak na potomka króla Władysława, zwanego ze względu na niski wzrost Łokietkiem, Kazimierz miał słuszną posturę mierzył około 180 cm, co potwierdziły badania jego kości. Kronikarz Wincenty Kadłubek określa go jako postawnego, nieco pulchnego mężczyznę, ale nie jako wielkoluda.
Czy tak jak jego przodkowie musiał walczyć o władzę?
Kazimierz, urodzony 30 kwietnia 1310 r. w Kowalu na Kujawach, był najmłodszym, szóstym, dzieckiem króla Władysława Łokietka i Jadwigi, córki Bolesława Pobożnego. Jako że starsi bracia: Stefan i Władysław zmarli w dzieciństwie, Kazimierz nie musiał rywalizować o władzę. Już jako dwulatek wiedział, że zostanie w przyszłości królem.
Czy zapowiadał się na dobrego władcę?
Łokietek wychowywał syna na przyszłego władcę, a że interes państwa jest ważniejszy niż własne zachcianki i zabawy, Kazimierz przekonał się szybko. W wieku 5 lat został zaręczony z królewną czeską Juttą, w wieku 11/12 lat z Anną, córką Fryderyka Pięknego. Kiedy miał 15 lat, dla dobra królestwa i w celu podtrzymania sojuszu z Litwą, na polecenie ojca ożenił się z rówieśniczką, księżniczką litewską Aldoną, córką Giedymina, która ma chrzcie przyjęła imię Anna. Rok później Kazimierz był już ojcem uroczej dzieciny, niestety córeczki, a później jeszcze jednej. Niestety, nie doczekał się męskiego potomka, więc plan przedłużenia rodu wykonał tylko w połowie. Początki kariery dyplomatycznej Kazimierza również nie były zbyt obiecujące. W 1329 r. na dworze węgierskim swego szwagra Karola Roberta, gdzie miał zabiegać o pomoc dla Polski w wojnie z Krzyżakami, stał się sprawcą skandalu. Podobno za zgodą swojej siostry, królowej Elżbiety, uwiódł córkę jednego z możnowładców Klarę Zach, ten zaś w odwecie usiłował zabić parę królewską. Króla Węgier lekko ranił, a królowej obciął cztery palce (od tego czasu ulubioną siostrę Kazimierza - Elżbietę nazywano królową Kikutą). Złośliwi mówią również, że królewicz zbiegł z pola bitwy pod Płowcami (1331). Co prawda bardzo prawdopodobne jest, że jedyny następca tronu wycofał się z walki na polecenie ojca, ale sławy rycerskiej mu to nie przyczyniło.
Jak zaczął swe rządy?
Kazimierz koronował się na króla niedługo po śmierci ojca, 25 kwietnia 1333r. w Krakowie. Wszyscy wiedzieli, że nie odziedziczył po Łokietku waleczności i siły, nie odniósł wcześniej jakiegoś spektakularnego sukcesu, więc nawet najwięksi optymiści nie przypuszczali, że dwudziestotrzyletni następca Łokietka okaże się dobrym i rozsądnym władcą.
Jak zdołał nad wszystkim zapanować?
Mimo że koronację Władysława Łokietka uznaje się za koniec rozbicia dzielnicowego w Polsce, umierający król pozostawił państwo składające się właściwie z dwóch niepołączonych dzielnic Wielkopolski i Małopolski. Kujawy, ziemia dobrzyńska i Pomorze Gdańskie zajmowali Krzyżacy, księstwa mazowieckie nie uznawały zwierzchnictwa Polski, wiele ziem uznawano za lenno Luksemburgów i planowano wcielić je do Czech. Król czeski Jan Luksemburski rościł sobie prawa do korony polskiej. Ściślejszego zjednoczenia i odzyskania utraconych ziem, zgodnie z wolą ojca, miał dokonać młody władca. Kazimierz Wielki zdawał sobie sprawę z tego, że w walce nie pokona silnych przeciwników, starał się więc rozerwać sojusz luksembursko-krzyżacki oraz pozyskać sobie własnych sojuszników poprzez dyplomację, pozorne ustępstwa czy polityczne małżeństwa.
Czy Kazimierz Wielki odniósł jakieś sukcesy?
Ostatniemu z Piastów udało się osiągnąć wiele sukcesów i to na głównie na drodze pokojowej. Po wcześniejszych pertraktacjach, w Wyszehradzie w 1339 r. Kazimierz Wielki zawarł kompromis z Janem Luksemburczykiem. Król Czech za olbrzymią sumę zrezygnował z praw do korony polskiej. W 1343r. w Kaliszu polski władca zawarł pokój wieczysty z Krzyżakami, w myśl którego mieli oni zwrócić Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską, natomiast Pomorze Gdańskie mogli zatrzymać jako wieczystą jałmużnę króla polskiego, co podkreślało ciągłe zwierzchnictwo Kazimierza nad tymi ziemiami. Po bezpotomnej śmierci Trojdenowicza Kazimierz przeprowadził w latach 1340 1366 na tereny Rusi Halicko Włodzimierskiej kilka wypraw, w wyniku których opanował Księstwo Halickie wraz z Haliczem i Lwowem oraz zachodnią część Wołynia. W 1351r. w zależności lennej od króla polskiego znalazło się również Mazowsze. Przez wiele lat, poprzez posunięcia dyplomatyczne i akcje zbrojne Kazimierz Wielki zabiegał o wcielenie do Polski Śląska. Dzięki przymierzu z książętami zachodniopomorskimi, z których jeden, Bogusław V wołogoski, ożenił się z Elżbietą, córką Kazimierza, król polski ściślej związał z Polską Pomorze Zachodnie, zawarł też przymierze z Danią. Za czasów ostatniego z Piastów terytorium państwa powiększyło się ponad dwukrotnie. Kazimierz Wielki doprowadził do znacznego wzrostu znaczenia Polski w stosunkach międzynarodowych, był bardzo aktywny politycznie, pertraktował z wybitnymi przywódcami europejskimi, a na kongresie krakowskim w 1364 r., upamiętnionym słynną ucztą Wierzynka, gościł m.in. Karola IV, Ludwika Andegaweńskiego, Waldemara IV duńskiego, Piotra króla Cypru oraz wielu książąt. Spotkanie rządzących utrwaliło pokojowe stosunki w Europie Środkowej. W kwestiach spornych Kazimierz często odwoływał się do autorytetu Stolicy Apostolskiej, podkreślając w ten sposób jej rolę w Europie i zyskując czas na inne posunięcia dyplomatyczne. Jeżeli jakieś decyzje uznawał za nieodpowiednie dla Polaków, zwykł zwlekać z ratyfikacją układów i szukał sposobów ich zakwestionowania, jak w przypadku sporów o Śląsk.
Skoro Kazimierz Wielki był tak aktywny na arenie międzynarodowej, to czy miał jeszcze siły na reformy w kraju?
Kazimierz Wielki to zdecydowanie dobry gospodarz. Syn Łokietka postanowił faktycznie zintegrować ziemie Królestwa Polskiego, a służyły temu wprowadzone przez niego reformy. Zarządził on jednolite obciążenia skarbowe, przeprowadził reformę monetarną nową dobrą monetą miały być srebrne grosze. Po raz pierwszy utworzył skarb państwowy, gdzie zgromadził znaczne dochody, m.in. z górnictwa solnego, ceł, podatków, co dawało królowi niezależność finansową. Ograniczał również uprawnienia dawnych urzędów dzielnicowych, ustanowił urzędy centralne podskarbiego i podkanclerzego oraz powołał ogólnopolską radę królewską. Za czasów Kazimierza Wielkiego ujednolicono i zapisano zwyczajowe prawo wielkopolskie i małopolskie, utworzono na zamku krakowskim Sąd Najwyższy Prawa Niemieckiego. Dzięki poszerzeniu obowiązku uczestnictwa w pospolitym ruszeniu zwiększono armię do 20 tys. rycerzy. Wiadomo, że za panowania ostatniego z Piastów rozpowszechniło się budownictwo murowane, z cegłą jako podstawowym budulcem, stąd znane powszechnie powiedzenie, że Kazimierz Wielki zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną. Król troszczył się o kulturę materialną; jak się szacuje, wzniesiono wówczas około 50 zamków, między innymi w Kaliszu, Lublinie, Lwowie, Szydłowie, Bolesławcu, Czorsztynie. Warownie budowano w pobliżu granic oraz w miejscach o znaczeniu gospodarczym czy handlowym, zaś król troszczył się nie tylko o użyteczność, ale i o estetykę zabudowy. Ponadto około 25 miast opasano murami, np. Kraków, Wieliczkę, Sandomierz, Łęczycę czy Płock. Kazimierzowi Wielkiemu przypisuje się również fundację 15 kościołów, z czego sześć z nich to kościoły pokutne. Przykładowo wzniesiony w 1362 r. gotycki kościół świętych Piotra i Pawła w Stopnicy miał być zadośćuczynieniem za zamordowanie ks. Marcina Boryczki, który na polecenie biskupa krakowskiego miał krytykować rozwiązły styl życia władcy. Paweł Jasienica przypisuje Kazimierzowi utworzenie 65 nowych miast i 500 wsi. To wszystko sprawiło, że tak pisał o nim kronikarz Janko z Czarnkowa: Za panowania tego króla powstało w lasach, gajach i na koczowiskach prawie drugie tyle miast i wsi, ile ich przedtem było w Królestwie Polskim'.
Władca chętnie sprowadzał osadników, którzy z kolei doprowadzili do wzrostu wydajności rolnictwa. Dbał także o rozwój miast, nadając im liczne przywileje, takie jak zwolnienia celne, prawo składu i przymus drożny. Za jego czasów wzrosło zapotrzebowanie na wyroby rzemieślnicze, co z kolei stymulowało rozwój cechów, ponadto prężnie rozwijał się handel, powstawały nowe szlaki handlowe, a to wszystko sprzyjało bogaceniu się mieszczan.
Z woli Kazimierza Wielkiego, w 1364 r. utworzono również uniwersytet w Krakowie, utrzymujący się m.in. z zysków z królewskich żup solnych. Miał on kształcić ludzi do służby państwowej, przyszłych prawników i medyków.
Czy Kazimierz Wielki miał jakieś słabostki?
Ostatni z Piastów był niewątpliwie wrażliwy na kobiece wdzięki. Wiadomo, że musiał zawierać małżeństwa polityczne, które nie zawsze były zgodne z jego pragnieniami, ale poza małżeństwami wybierał już zgodnie ze swoim gustem. Jego pierwszą żoną była, wspomniana już Aldona, księżniczka litewska, matka córek Kazimierza - Elżbiety i Kunegundy. Niestety, zmarła ona w wieku 28 lat. Dwa lata później, w roku 1341 wyłącznie w celach politycznych Kazimierz poślubił siedemnastoletnią Adelajdę Heską. Panna nie była zbyt urodziwa, a na dodatek okazała się bezpłodna, więc król odsunął ją od siebie, umieszczając humanitarnie w pełnym wygód zamku w Żarnowcu, wystąpił również z prośbą o unieważnienie małżeństwa. Tymczasem rozkochał się w kobiecie o znaczącym imieniu Cudka, prawdopodobnie oficjalnej żonie dworzanina królewskiego Niemierzy. Cudka urodziła ponoć Kazimierzowi dwóch lub trzech synów, choć niektórzy ten fakt łączą z inną królewską miłośnicą piękną Żydówką Esterką. W roku 1356 król zadurzył się w córce praskiego rajcy Krystynie Rokiczance, a ponieważ nie chciała ona zostać królewską faworytą, Kazimierz ożenił się z nią, mimo że formalnie wciąż był żonaty z Adelajdą. Związek z Krystyną nie był trwały, bo już w roku 1363 król ożenił się po raz kolejny tym razem potajemnie z Jadwigą, córką księcia żagańskiego. Nowa żona była młoda, a na dodatek mogła ułatwić Kazimierzowi przejęcie Śląska. Dwa śluby były bigamią, ponieważ poprzednie małżeństwo nie zostało unieważnione. Jadwiga została legalną żoną dopiero po unieważnieniu ślubu Kazimierza z Adelajdą i urodziła królowi trzy córki.
Dlaczego Kazimierz Wielki był ostatnim z Piastów?
Kazimierz Wielki miał cztery żony, pięć córek z oficjalnych małżeństw oraz kilkoro dzieci z nieprawego łoża, w tym synów, którzy nie mieli zbyt wielu przywilejów. Według polskiego prawa również córki nie mogły dziedziczyć po ojcu tronu. W sytuacji, kiedy Kazimierz nie miał następcy, postanowił zapobiegliwie adoptować syna swej najstarszej córki Elżbiety - Kaźka słupskiego. Ponieważ o władzę w Polsce zabiegał Ludwik Andegaweński, który też nie miał syna, Kaźko miałby realne szanse na przejęcie tronu miałby, gdyby nie część społeczeństwa szlacheckiego, która wolała króla obcego, od którego mogła więcej wytargować, a i sam Kaźko nie zabiegał zbyt gorliwie o dodatkową władzę. I tak na Kazimierzu Wielkim skończyła się dynastia Piastów.
W jakich okolicznościach Kazimierz Wielki pożegnał się z tym światem?
Jako że Kazimierz Wielki nie lubił wojować, nie zginął w walce ani nie został otruty przez podstępnych rywali. Po prostu miał wypadek w czasie polowania - tak niefortunnie spadł z konia, że złamał sobie lewą kość goleniową. Do urazu miało się dołączyć krupowe zapalenie płuc, a całość dopełniło lekceważenie zaleceń lekarzy i zła dieta. W efekcie dwa miesiące po feralnym wypadku, 5 listopada 1370 r. o wschodzie słońca, w obecności swojej żony królowej Jadwigi oraz wielu osób duchownych i świeckich król zmarł. Pochowano go w krypcie królewskiej na Wawelu już dwa dni po śmierci, a dopiero po przybyciu następcy Ludwika Andegaweńskiego odbyły się oficjalne uroczystości pogrzebowe. We wszystkich krakowskich kościołach odbyły się msze w intencji zmarłego, a kondukt pogrzebowy wyglądał imponująco. Jak mówi tradycja, na pokrytym purpurą koniu królewskim jechał rycerz w złoconych, koronacyjnych szatach, symbolizujący zmarłego króla, za nim z płaczem i jękiem szło ponad 400 dworzan Kazimierza ubranych na czarno, wśród nich najznamienitsi polscy rycerze i najpotężniejsi panowie.
Czy to już koniec?
Jeszcze nie, szczątkom króla niepisany był spokój we wnętrzu wawelskiej krypty. 14 czerwca 1869r. w czasie prac konserwatorskich rozbito grobowiec ostatniego z Piastów. Spodziewano się zastać go pustym, tymczasem odkryto tam kości, koronę i berło. Obecny przy tym malarz Jan Matejko sporządził rysunkową dokumentację wnętrza sarkofagu, czaszki królewskiej oraz insygniów i ostróg monarchy, a w 1869r. namalował poruszający obraz upamiętniający to wydarzenie. 7 lipca 1869 r. Walery Rzewuski, właściciel pierwszego w Krakowie zakładu fotograficznego, sporządził zdjęcia znalezisk i warto dodać, że była to pierwsza tego typu dokumentacja w Polsce. 8 lipca 1869r. ponownie pochowano szczątki Kazimierza Wielkiego, zaś pogrzeb zamienił się w wielką patriotyczną uroczystość.
Kim więc był Kazimierz Wielki?
Z pewnością to wartościowy władca, któremu udało się zintegrować państwo, wzmocnić znaczenie Polski w Europie, ustabilizować kraj gospodarczo i politycznie, ale poza tymi wiadomymi powszechnie zasługami to niebanalny człowiek, mądry, wytrawny dyplomata, wielbiciel polowania, dobrego jedzenia i kobiet, który, jak każdy, miał swoje obsesje i słabostki oraz przewidzianą przez los porcję pecha.
